چگونه می بیند؟؛ خلبان هواپیمای ناسا بدون شیشه ی جلو

تصور کنید در کابین خلبان یک هواپیمای جت نشسته‌اید، اما وقتی به جلو نگاه می‌کنید، خبری از شیشه بزرگ و آشنای جلوی کابین نیست. در نگاه اول شاید تصور کنید خلبان عملاً نمی‌تواند مسیر پرواز را ببیند؛ با این حال، غالب هواپیماهای تحقیقاتی ناسا دقیقاً با چنین ظاهری دیده شده‌اند. اما واقعیت این است که این هواپیماها بدون سیستم دید طراحی نشده‌اند؛ بلکه روش دیدن خلبان در آن‌ها با هواپیماهای معمولی تفاوت دارد.

یکی از مشهورترین نمونه‌ها، هواپیمای تحقیقاتی Northrop T-38 Talon است که ناسا از آن برای مأموریت‌های تحقیقاتی و علاوه بر این آموزش و آماده‌سازی خلبانان استفاده کرده است. با این حال، تصویری که بیش از همه باعث ایجاد این پرسش شده، مربوط به برخی هواپیماهای تحقیقاتی خاص ناسا مانند F-15B Research Testbed و نمونه‌هایی از هواپیماهای آزمایشی است که تجهیزات تحقیقاتی، حسگرها یا ساختارهای غیرمعمول در قسمت جلویی آن‌ها نصب شده است.

بنابراین نخستین نکته این است که عبارت «هواپیمای ناسا بدون شیشه جلو» لزوماً به این معنا نیست که خلبان واقعاً هیچ پنجره‌ای در مقابل خود ندارد. در برخی هواپیماها، آنچه از بیرون شبیه حذف جامع شیشه جلو به نظر می‌رسد، در حقیقت بخشی از طراحی ویژه برای یک مأموریت تحقیقاتی است.

هواپیماهای تحقیقاتی ناسا برخلاف هواپیماهای مسافربری با هدف جابه‌جایی افراد طراحی نشده‌اند. مأموریت اصلی آن‌ها آزمایش فناوری‌ها، مرور رفتار جریان هوا، مطالعه شرایط جوی، آزمایش سامانه‌های تازه پروازی و جمع‌آوری داده‌های علمی است.

در چنین مأموریت‌هایی، گاهی لازم است فضایی که در هواپیمای عادی به شیشه، دماغه یا تجهیزات معمول اختصاص دارد، در اختیار حسگرها و ابزارهای علمی قرار گیرد. برای مثال، یک دوربین، رادار، سامانه لیزری، حسگرهای نوری یا تجهیزات اندازه‌گیری جریان هوا ممکن است در قسمت جلویی هواپیما نصب شوند.

شیشه هواپیما نیز تنها یک پنجره ساده نیست. شکل، ضخامت و انحنای آن می‌تواند روی جریان هوا، وزن سازه و حتی داده‌هایی که حسگرها جمع‌آوری می‌کنند تأثیر بگذارد. بنابراین در یک هواپیمای آزمایشی، حذف یا تغییر پنجره می‌تواند بخشی از یک آزمایش مهندسی باشد.

در هواپیماهای تحقیقاتی، چند راهکار مختلف برای حفظ دید خلبان وجود دارد. ساده‌ترین روش، استفاده از پنجره‌های جانبی است. خلبان می‌تواند با تغییر وضعیت سر و بدن خود، محیط اطراف هواپیما را مشاهده کند. این روش در برخی هواپیماهای آزمایشی قابلیت‌پذیر است، زیرا مأموریت آن‌ها مانند پرواز تجاری به دید مستقیم و دائمی روبه‌رو وابسته نیست.

راهکار دیگر استفاده از نمایشگرهای الکترونیکی است. در هواپیماهای مدرن، شرح پرواز تنها از طریق نگاه کردن به بیرون به دست نمی‌آید. نمایشگرهای داخل کابین می‌توانند داده‌های مانند ارتفاع، سرعت، مسیر، وضعیت هواپیما و داده‌های ناوبری را در اختیار خلبان قرار دهند.

در برخی هواپیماهای پیشرفته حتی می‌توان نگاره‌ها دوربین‌های نصب‌شده روی بدنه را به نمایشگر داخل کابین منتقل کرد. در این حالت، دوربین می‌تواند نقش نوعی «چشم الکترونیکی» را ایفا کند.

یکی از فناوری‌هایی که می‌تواند در چنین شرایطی بسیار مهم باشد، Enhanced Vision System یا سامانه دید تقویت‌شده است. این فناوری با استفاده از دوربین‌ها و حسگرهای مختلف، تصویری از محیط اطراف هواپیما ایجاد می‌کند و آن را در اختیار خلبان قرار می‌دهد.

بسته به نوع سامانه، دوربین‌ها می‌توانند در شرایطی مانند تاریکی، مه یا دید محدود نیز داده‌ها مفیدی ارائه کنند. بعضی سامانه‌ها از دوربین‌های فروسرخ استفاده می‌کنند و می‌توانند اختلاف دمای اجسام و محیط را تشخیص دهند.

البته این فناوری به معنای آن نیست که خلبان همیشه می‌تواند دقیقاً همان تصویری را ببیند که از پشت یک شیشه معمولی مشاهده می‌شود. سیستم‌های دید الکترونیکی معمولاً برای تکمیل داده‌ها خلبان طراحی شده‌اند و میزان کاربرد آن‌ها به نوع هواپیما و مأموریت بستگی دارد.

یکی از تفاوت‌های مهم هواپیماهای ناسا با هواپیماهای عادی این است که کابین آن‌ها می‌تواند بخشی از یک آزمایش علمی باشد.

مهندسان ممکن است برای یک مأموریت خاص، مجموعه‌ای از حسگرها را روی هواپیما نصب کنند و گزارش‌ها مربوط به فشار، دما، سرعت جریان هوا، ارتعاشات، شتاب و سایر پارامترها را ثبت کنند. در برخی پروژه‌ها حتی شکل بخش‌هایی از بدنه یا دماغه هواپیما تغییر می‌کند.

این دگرگونی‌ها ممکن است ظاهر هواپیما را بسیار عجیب کند. به همین دلیل، تصویرها هواپیماهای تحقیقاتی ناسا گاهی در شبکه‌های اجتماعی با تبییناتی مانند «هواپیمایی که خلبانش چیزی نمی‌بیند» منتشر می‌شوند؛ در حالی که پشت این ظاهر غیرمعمول، مجموعه‌ای از راهکارهای مهندسی قرار دارد.

طبیعتاً دید مستقیم برای خلبان اهمیت بسیار زیادی دارد، اما پرواز تنها با نگاه کردن از پنجره انجام نمی‌شود. خلبانان هواپیماهای مدرن از مجموعه‌ای از ابزارهای ناوبری، سامانه‌های ارتباطی، نمایشگرهای پرواز و تجهیزات موقعیت‌یابی استفاده می‌کنند.

علاوه بر این، هواپیماهای تحقیقاتی ناسا معمولاً توسط خلبانان بسیار باتجربه هدایت می‌شوند و مأموریت‌های آن‌ها از قبل برنامه‌ریزی شده است. مسیر، ارتفاع، شرایط جوی و سایر عوامل نیز پیش از پرواز تحلیل می‌شوند.

در هواپیماهای آزمایشی، ایمنی اهمیت ویژه‌ای دارد؛ زیرا خلبان ممکن است در حال آزمایش فناوری‌ای باشد که هنوز در هواپیماهای عملیاتی مورد استفاده قرار نگرفته است. بنابراین حذف یک پنجره یا تغییر ساختار کابین بدون در نظر گرفتن راهکار جایگزین برای کنترل و هدایت هواپیما منطقی نیست.

نکته جذاب درباره هواپیماهای تحقیقاتی این است که آن‌ها تصویری از آینده هوانوردی نیز ارائه می‌دهند. صنعت هوانوردی در سال‌های اخیر به سمت استفاده بیشتر از دوربین‌ها، حسگرها، نمایشگرهای سربالا و سامانه‌های دید الکترونیکی حرکت کرده است.

در آینده ممکن است نقش پنجره‌های سنتی در برخی هواپیماها کمتر شود. دوربین‌های با وضوح بالا می‌توانند عکس‌ها اطراف هواپیما را ثبت کنند و نمایشگرهای پیشرفته این نگاره‌ها را در مقابل خلبان قرار دهند. حتی می‌توان شرحی مانند ارتفاع، مسیر، موانع و وضعیت هوا را روی تصویر واقعی محیط قرار داد.

این فناوری می‌تواند در هواپیماهای نظامی و تحقیقاتی اهمیت بیشتری داشته باشد؛ جایی که نزول وزن، بهبود آیرودینامیک و رشد قابلیت‌های حسگری اهمیت بالایی دارد. بنابراین پاسخ کوتاه به این سؤال که «خلبان هواپیمای ناسا بدون شیشه جلو چگونه می‌بیند؟» این است: او الزاماً به شیشه جلو وابسته نیست و از طریق نمایشگرهای مرتبط با دوربین‌های پیشرفته، دید عالی به بیرون دارد؛ ضمن اینکه نور خورشید یا دیگر پدیده‌های جوی، باعث محدودیت خلبان نمی‌شوند. دوربین‌ها، حسگرها و نمایشگرهای پیشرفته می‌توانند اطلاعات لازم برای هدایت هواپیما را در اختیار او قرار دهند. چیزی که از بیرون شبیه یک هواپیمای «کور» به نظر می‌رسد، در واقع می‌تواند یکی از پیشرفته‌ترین نمونه‌های استفاده از فناوری دید و ناوبری در هوانوردی باشد.